Onat Kutlar’ın İshak’ındaki öyküler, okuru alışıldık bir olay örgüsünün peşinden sürüklemez. Bu metinlerde merak, çoğunlukla “Sonra ne olacak?” sorusundan doğmaz. Daha belirsiz bir huzursuzluk vardır. Bir şeylerin ters gittiğini hissederiz fakat bu duygunun nereden geldiğini hemen anlayamayız.
“Hadi”, bu huzursuzluğun en yoğun hissedildiği öykülerden biri.
Dışarıdan bakıldığında oldukça sıradan bir dünya görürüz: Bir ev, aynı evin içinde yaşayan insanlar, gündelik konuşmalar ve küçük hareketler… Fakat metin ilerledikçe evin duvarları sanki birbirine yaklaşmaya başlar. Başlangıçta tanıdık görünen mekân, giderek içinde nefes alınamayan bir yere dönüşür.
Öykünün sonundaki cinayet, ilk bakışta bütün metnin yöneldiği doruk noktası gibi görülebilir. Bence Kutlar’ın asıl ilgilendiği yer burası değil. Silahın patladığı andan çok, o ana gelinceye kadar insanın içinde biriken karanlığa bakıyor. Cinayet, uzun süredir devam eden bir çözülmenin son halkası.
Daralan Ev
Kutlar, daha ilk sayfalarda okuru sınırlı bir alana yerleştirir. Sofa, oda, pencere, halı ve ayna… Aynı eşyalar, aynı köşeler tekrar tekrar karşımıza çıkar. Dış dünyaysa ancak pencereden görülebilen küçük parçalar hâlinde vardır.
Bir süre sonra sadece karakterlerin değil, okurun da o eve kapatıldığını hissederiz. Bakışımız sürekli aynı odalara ve aynı nesnelere döner. Dışarı çıkmak, manzarayı genişletmek mümkün değildir.
Üstelik ev, dışarıdaki dünyadan korunmuş bir yer de sayılmaz. Orman, sıcaklık, hayvanlar ve belirsiz sesler yavaş yavaş içeriye sızar. Kutlar’ın şu cümlesi, öykünün havasını tek başına taşır:
“Pencere bir bulutun önünden ağır ağır geçti.”
Normalde bulutun pencerenin önünden geçmesini bekleriz. Burada hareket eden pencerenin kendisidir. Bu küçük değişiklik bile anlatılan dünyanın dengesini bozmaya yeter. Henüz açıkça olağanüstü bir şey yaşanmamıştır ama gerçeklik artık güvenilir görünmez.
Orman da dışarıda duran sıradan bir manzara değildir. Eve yaklaşan, duvarların gerisinde bekleyen bir şey gibi hissedilir. Böylece ev, olayların yaşandığı bir yer olmaktan çıkarak karakterlerin iç sıkıntısını büyüten bir yapıya dönüşür.
Metin boyunca karşımıza çıkan ayna da bu sıkışmışlığın bir parçasıdır. Önce kedinin aynaya bakışıyla karşılaşırız. Ardından kadın ve adam kendi görüntülerine yönelir. Saçlarını düzeltirken, yüzlerine bakarken ya da yalnız kaldıklarında ayna hep oradadır.
Fakat aynaya bakmak kimseyi kendine yaklaştırmaz. Tam tersine, her bakışta karakterlerin biraz daha yabancılaştığını düşünürüz. Kendi yüzlerini görürler ama içeride olup biteni göremezler.
Kutlar aynanın ne anlama geldiğini açıklamaz. Onu sürekli göz önünde tutar. Belki de bu yüzden ayna, zamanla evin içindeki sessiz tanıklardan birine dönüşür.
Aynı şeyi iki büyük kurbağa gözü için de söylemek mümkün. Başlangıçta küçük kızın oyununa aitmiş gibi görünen bu gözler, ilerleyen sayfalarda rahatsız edici bir hâl alır. Sadece izlemiyor, sanki olanlara yön veriyorlardır.
Özellikle finale yaklaşıldığında gözlerin işaret vermesiyle gerçek ile hayal arasındaki ayrım iyice bulanıklaşır. Yaşananlar gerçekten mi oluyor, yoksa karakterlerin bozulan algısının içinden mi geçiyoruz?
Kesin bir cevap bulmak zor. Belki de bulmamamız gerekiyor.
“Hadi”nin Değişen Sesi
Öyküye adını veren “hadi” sözcüğü metin boyunca yirmi bir kez tekrarlanır. İlk kullanımlarda oldukça sıradan görünür. Bir çocuğun oyun çağrısıdır; sabırsız, canlı ve masumdur.
Fakat öykünün havası değiştikçe kelimenin sesi de değişir.
Aynı sözcük, her tekrarda biraz daha baskıcı hâle gelir. Başlangıçta hareket etmeye çağırırken ilerleyen bölümlerde karakterleri istemedikleri bir sona doğru iten bir emre dönüşür. Kelime aynıdır ama taşıdığı anlam giderek kararır.
Bu tekrarlar öykünün ritmini belirler. Her “hadi” duyulduğunda yaklaşan felaketin bir adım daha yaklaştığını hissederiz. Kelime, metnin içinde rastgele dolaşmaz. Nabız gibi atar.
Finaldeyse artık bir oyun çağrısı olmaktan çıkar:
“Ve iki büyük kurbağa gözü birden işaretini verdi: ‘Hadi!’ ‘Hadi!.. Hadi!.. Hadi!’”
Burada konuşanın kim olduğu bile belirsizdir. Çocuk mu, kurbağa gözleri mi, adamın zihni mi, yoksa evin içinde birikmiş olan o karanlık mı?
Öyküdeki hayvanlar da bu belirsizliğe katkıda bulunur. Kedi, deve ve kurbağa aynı dünyanın canlıları değilmiş gibi dururlar. Kedi eve aittir; deve bambaşka bir coğrafyayı, kurbağa ise suyu ve nemli bir karanlığı çağrıştırır.
Yine de hepsi aynı yerde bulunur ve kimse bu tuhaflığı gerektiği kadar yadırgamaz.
Burada her hayvan için kesin bir sembolik karşılık aramak ne kadar doğru, emin değilim. Kutlar’ın asıl amacının, okurun gerçeklik duygusunu bozmak olduğunu düşünüyorum. Hayvanlar aynı eve girdikçe bildiğimiz dünya da çözülmeye başlar. Masalla kâbus, oyunla şiddet birbirine karışır.
Bir süre sonra neyin gerçekten yaşandığını, neyin çocuğun hayalinden ya da adamın parçalanan zihninden doğduğunu ayıramayız.
Metin de bize tutunabileceğimiz sağlam bir zemin bırakmaz.
Cinayetten Önceki Sessizlik
Finaldeki şiddet bir anda ortaya çıkmaz. Adamın zihni öykünün başından beri yavaş yavaş dağılmaktadır. İçki, sıcaklık, evin havası, kadının sesi ve gündelik hayatın küçük ayrıntıları üst üste biner.
Normal şartlarda önemsiz görülebilecek şeyler, adamın zihninde giderek dayanılmaz hâle gelir. Algısı daralır. Çevresindeki insanları bir bütün olarak göremez; seslere, hareketlere ve tek tek kelimelere takılır.
Ev daralır. Adam da onunla birlikte daralır. Silah patlamadan hemen önce bütün dünyanın “düğme” sözcüğüne kadar küçülmesi bu yüzden önemlidir. Adam artık yaşananları bir bütün hâlinde kavrayamaz. Her şey tek bir ayrıntıya sıkışmıştır.
Cinayetten sonra söylediği cümle ise öykünün en sarsıcı yerlerinden biridir:
“Dalgınlık,” dedi. “Yanıtı yine kendim verdim.”
Adam, öykü boyunca başkalarıyla gerçek bir ilişki kuramamıştır. Kendi içinde konuşmuş, kendi sorularına kendisi cevap vermiştir. Cinayetten sonra bile bu kapalı devreden çıkamaz. Karşısındaki insan artık yoktur ama onun zihnindeki konuşma sürmektedir.
Bu yüzden final, benim için sadece bir ölüm sahnesi değildir. Adamın dış dünyayla bağının tamamen koptuğu andır.
“Hadi”yi sadece bir aile içi şiddet ya da taşra bunalımı öyküsü olarak okumak eksik kalır. Kutlar, insan zihnindeki çözülmeyi büyük açıklamalarla anlatmaz. Daralan bir ev, sürekli karşıya çıkan bir ayna, nereden geldiği belli olmayan hayvanlar ve tekrar tekrar duyulan tek bir kelime yeterlidir.
Öykünün sonunda akılda kalan yalnızca silah sesi de değildir. Küçük kızın annesine dokunduğu anda, “içinde bir yerin bir kötülük haberi ile dolduğunu” hissetmesi de zihinde kalır.
Belki öykünün bütün havası bu cümlenin içindedir. Kötülük burada birdenbire ortaya çıkmaz. Önce belli belirsiz hissedilir. Sonra odalara, eşyalara ve konuşmaların arasına yerleşir. Kimse onun adını koyamaz ama ağırlığı giderek artar. Şiddet gerçekleştiğinde okur bütünüyle şaşırmaz. Yine de buna hazır değildir. Kutlar yaklaşmakta olan şeyi başından beri sezdirir fakat onun ne zaman ve nasıl ortaya çıkacağını söylemez.
Sanırım “Hadi”yi bugün de güçlü kılan şeylerden biri bu. Öyküyü yeniden okuduğunuzda olaylar değişmez ama her defasında başka bir ayrıntı öne çıkar. Bazen aynaya, bazen pencereye, bazen kurbağa gözlerine, bazen de tekrar edilen bir kelimeye takılırsınız.
Metin biter. Fakat evin içindeki hava hemen dağılmaz.
Birgül TEMUR