Behçet Necatigil Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü’nde Erdem Bayazıt şiirleri için “Barbar güçlerin, teknolojinin yıktığı, Tanrı’dan kopardığı insanın manevi kurtuluşunu arayan [şiirler]” der. Çok yerinde bir tespittir bu çünkü Erdem Bayazıt’ın şiirlerinde insanın manevi dünyasını öldüren teknoloji, beton dünyası ve şehir önemli bir noktada yer alır. Özellikle şehir sadece yaşanılan fiziksel bir mekân olarak yer almaz. Erdem Bayazıt şiirlerinde şehir insanın özellikle kendisiyle daha sonra da doğa ve diğer insanlarla kurduğu ilişkinin göstergesidir. Şehrin birer parçası olan apartmanlar, meydanlar, yollar ve her şeyden önemlisi kalabalıklar aslında insanın daralan hayatına, kaybolan duygularına ve kendine yabancılaşmasına birer atıftır. Erdem Bayazıt şiirlerinde şehre ve şehrin parçalarına karşı değildir. O sadece değişen şehirle birlikte insanın başta kendiyle ve hayatla ve insanla kurduğu ilişkinin de değişmesine karşı çıkmaktadır.
Erdem Bayazıt’ın “Şehrin Ölümü” şiiri onun şehir karşısında duruşunu gösteren önemli bir şiirdir. Şiirin ilk bölümünde okuru duvarlar karşılar. Bu duvarlar evleri veya şehirleri koruyan olma özelliğinden çok insanı kuşatan engeller olarak algılanır.
Duvarlar çıkıyor önüme
Şehrin mahpus yüzlü duvarları
Hiçbir sır kalmamış ardında hiçbir duvarın
Nereye gitti diyorum benim elbisem nerede
Şehir soyunmuş diyor biri
Şehrin elbisesini çalmışlar (s. 15)
Şiirin bu giriş bölümünde şehir tam manasıyla bir tutsaklık mekânına dönüşmüştür. Çünkü şair açık açık “Şehrin mahpus yüzlü duvarları” der. Duvarların ardında saklı bir sır kalmaması da önemlidir çünkü şehirler insanın hayal gücünü öldürendir. “Şehir soyunmuş” sözü ise bir kayıp duygusuna işarettir. Şehirler insandan birçok şeyi alıp götürmüştür ve bunlar da derin kayıplara yol açmıştır. Şiirin “veda çizgisi” bölümünde şehrin insandan alıp götürdükleri tek tek sıralanır: aşk, inanç, toprak, insan… Şehir insanı var eden aşktan, inançtan, kökten ve kendinden uzaklaştırmaktadır. Şiirde şehirle insan arasındaki ilişki özellikle dikkat çekicidir. “Bütün şehir çöküyor yüzünde bir insanın” dizesi şehrin ölümü insana, insanın yüzüne taşır ve böylece şehirde yaşanan bozulma insanla bir olmaya başlar. Şehrin çöküşü insanın iç dünyasında da karşılık bulur. Şehirler insan kalabalığından boğulur, insanlar da şehrin ağırlığı altında ezilir. Şiirin sonunda şehrin ölümü vardır. Şehrin ölümü insanın varlığını besleyen dünyadan da uzaklaşmasını simgeler. Şehir insanın varlığını besleyen değerleri kaybettiği ölçüde ölmektedir.
Erdem Bayazıt şehrin ölümünü başka şiirlerinde de vurgulamıştır. Bu şiirlerden biri de “Karanlık Duvarlar” şiiridir. Bu şiirde ise şehrin ölümü insanın duyarsızlaşmasına bağlanmıştır. Şiirin ilk bölümünde herkesin bir yere yetişmeye çalıştığı, fakat kimsenin nereye gittiğini sorgulamadığı bir dünya vardır.
Nereye gitsem hep apartmanlar çıkıyor önüme
Alıp başımı duvarlara çarpıyor bu yollar
Gidip gelmelerim bu dar sokaklarda
İnsanların koşup dolduğu bu dar yapılarda
Bir kısır döngüye girmek için bütün çabalar
Biz bunun için mi geldik (s. 50)
Şiirde “Herkes bir yere gidiyor”dur ve bu hareketlilik, gerçek bir ilerlemeden çok amaçsız bir koşuşturmadır. İnsanlar sürekli hareket hâlindedir ama nereye gittikleri belirsizdir. Erdem Bayazıt dünyanın “gürültülü bir yaşamağa” gittiğini söylerken modern hayatın hızını ve kalabalığını sorgular. Gürültü, sadece işitilen seslerden ibaret değildir. İnsanın kendi iç sesini duymasını engelleyen, düşünmeye ve durup bakmaya fırsat bırakmamanın da karşılığıdır aynı zamanda.
Şiirin devamında apartmanlar ve dar sokaklar öne çıkar. Şehir yapılarının insanın hareket alanını nasıl kuşattığını gösterilir. Bu nedenle “Biz bunun için mi geldik” sorusu şiirin temel itirazlarından biri olarak okunur. İnsan, sadece çalışmak, yetişmek, tüketmek ve kalabalıklar içinde kaybolmak için mi yaşamaktadır? Erdem Bayazıt bu soruya doğrudan bir cevap vermez. Şiirin bütününde kurduğu karşıtlık, insanın varoluşunun bundan daha geniş bir anlam taşıdığına işaret eder.
“Karanlık Duvarlar” şiirinin ikinci bölümünde bu eleştiri makine düzeni üzerinden sürdürülür. Her şeyin bir makine düzenine doğru gittiğini söyleyen şair, bu düzenin insanı da kendi işleyişine katmak istediğini hissettirir. Makine yerini zamanla teknolojiye bırakmış, daha sonra da tahtı yapay zeka almıştır. Erdem Bayazıt’ın makine hakkında söyledikleri şimdilerde yapay zeka için söylenebilir. Şiirde geçen “düzen diyorlar beni çağırıyorlar” ifadesi, modern hayatın sunduğu düzen fikrine yönelik kuşkuyu açığa çıkarır. Çünkü bu düzen, insanın ihtiyaçlarına göre şekillenen bir yaşam alanı olmaktan çok, insanı kendisine uydurmaya çalışan bir sisteme dönüşmüştür tıpkı her şeyimizi sisteme göre ayarlamamız gibi. Bu şiirde Erdem Bayazıt’ın şehir eleştirisi artık sadece mimariye değil, insanı tek biçimli bir hayata zorlayan zihniyete yönelir.
Erdem Bayazıt “Gölgelere Dair” şiirinin başında karanlık bir çağın içinden konuşur. Günah yüklü gemiler, tasmalar ve gölgeler belirli bir toplumsal zihniyeti sorgular.
Aslında kafalarının kalın olması / gözlerinin kalın
olması önemliydi onlar için / incelik dedin mi
kötülük geliyordu akıllarına (s. 68)
Şiirdeki gölgeler, iyilikten, nezaketten ve incelikten uzaklaşmış, kendi bağlılıklarını bir üstünlük gibi gören ve dünyayı dar bir bakışla değerlendiren kişileri temsil eder. Şairin onlarla anlaşamaz çünkü dünyaya bakış biçimleri farklıdır. Bayazıt denize ve dağlara bakarak iyilik duygusunu bulurken gölgeler giysilerle ve araçlarla ilgilenir. Böylece doğanın sunduğu güzellik ile insanın dikkatini kuşatan yapay dünya karşı karşıya gelir.
Sonra bir çağ geldi / baktım kafamda karıncalar vardı /
sonra yapılardan yollardan bıkmıştım / kirli
sokaklar beni ürkütüyordu / kötü meydanlarda
boğuluyordum / suları borulara almalarına
kızıyordum / hele hele hep düğmelere basıp
yaşamalarına çok çok içerlemiştim / sonra
kalkıp afrikaya gittim / ohh afrikaya (s. 70)
Şiirin sonunda şairin yapılardan ve yollardan bıktığını, kirli sokakların kendisini ürküttüğünü, kötü meydanlarda boğulduğunu söylemesi doğa-teknoloji karşıtlığını somutlaştırır. Özellikle suların borulara alınmasına duyduğu tepki dikkat çekicidir. Su, doğada kendi yatağında akan, hayatı besleyen bir varlıkken şehirde kontrol edilen ve boruların içine hapsedilen bir unsura dönüşmüştür. Bu ayrıntı, Erdem Bayazıt’ın modernleşme eleştirisinin önemli bir yönünü gösterir. İnsan, doğayı kendi ihtiyaçlarına göre biçimlendirmeye çalışırken onun doğal varlığını ve özgürlüğünü de ortadan kaldırmaktadır. Şairin araçlara ve düğmelere basarak yaşamaya içerlemesi, insanın hayatla doğrudan temasını kaybetmesine yönelik bir itirazdır.
“Veda” şiirinde insanın şehirden uzaklaşma isteği, yaşanılan çevreye yabancılaşmanın kişisel bir sonucu olarak okunabilir. Erdem Bayazıt “Bu şehirden gidiyorum” sözünü tekrarlarken yalnızca bir yerden ayrılmayı anlatmaz. İnsanların kendisine yabancılaştığı, ağaçların bulvarlarda hüküm giymeye mahkûm edildiği bir dünyadan uzaklaşmak ister. Şiirdeki en dikkat çekici ayrıntılardan biri, kapının önünde ölen ağaca karşı duyulan duyarsızlıktır.
İnsanlar taş gibi bana yabancı
Ağaçlar bensiz hüküm giyecek bulvarlarda
Bir tambur bir yalnızlığı anlatıyorsa
O ışıksız pencereden
Ben onu duymuyor gibiyim
Bir ağaç ölüyorsa kapınızın önünde
Ben onu bile duymuyor gibiyim (s. 71)
Erdem Bayazıt bir ağacın ölmesini bile duymuyormuş gibi davranan insanların durumunu anlatır. Bu dize modern şehir hayatının insanı nasıl hissizleştirdiğini gösterir. İnsan, çevresindeki bir kaybı fark edemeyecek kadar kendi içine kapanmıştır. Ağaçların bulvarlarda mahkûm edilmesi ile insanların birbirine yabancılaşması aynı şiirsel düzlemde buluşur. Doğanın uğradığı zarar ile insan ilişkilerindeki bozulma arasında bir bağ kurulur.
Bu noktada “Şehir ve Doğa Burcundan” şiiri, şehir ve doğa meselesinin ele alınması bakımından önemlidir. Erdem Bayazıt’ın şiir dünyasında şehir, insanın yaşadığı ve hayatını kurduğu mekândır. Bu mekânın insana ait kalabilmesi için doğayla, hatıralarla ve canlılarla bağını koruması gerekir. Şehir doğadan uzaklaştıkça insanın hayatı da daralır. Doğa sadece şehrin dışında kalan bir manzara değil, insanın varlığını anlamlandıran başat bir yaşam alanıdır. Bundan dolayı Erdem Bayazıt’ın şiirlerinde doğa, insanın yeniden kendisi olabilmesi için ihtiyaç duyduğu canlılık ve dengeyi temsil etmektedir.
Erdem Bayazıt’ın şehir, şehirleşme, modernleşme ve makineleşme şiirlerini bir arada düşündüğümüzde ortaya çıkan temel mesele, modernleşmenin kendisinden çok, insanı ve doğayı göz ardı eden bir hayat anlayışıdır. Erdem Bayazıt apartmanlara, yollara, meydanlara veya makinelere fiziksel varlıklar oldukları için karşı çıkmamış, onların insanın hayatındaki yerini sorgulamıştır. Binalar yükselirken ağaçlar ölüyor, yollar genişlerken insanlar birbirine yabancılaşıyor, hayat hızlanırken insanın geçmişle ve doğayla kurduğu bağ zayıflıyorsa burada sorgulanması gereken bir ilerleme anlayışı vardır.
Mustafa BOSTAN